Türk Sözleşme Hukukunun Temelleri: Şirketler İçin Rehber

Sözleşme hukuku, Türkiye’deki her ticari ilişkinin hukuki zeminidir. Tedarik, distribütörlük, lisans veya hizmet ilişkilerinde tarafların hak ve yükümlülükleri, sözleşmede kararlaştırılan hükümler ile bu hükümleri tamamlayan kanuni kurallar tarafından belirlenir. Kıta Avrupası hukuk geleneğine mensup olan Türk sözleşme hukukunun temel kaynağı 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’dur (TBK).

Türk Borçlar Kanunu ve Sözleşme Özgürlüğü

TBK, sözleşme özgürlüğü ilkesine dayanır: Taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilir (TBK m. 26). Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler ise kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 27).

Kanun ayrıca dürüstlük kuralı, sözleşmenin yorumu, ifa, ifa etmeme ve sözleşmenin sona ermesi gibi tüm sözleşmelere uygulanan genel kuralları düzenler.

Sözleşme Türleri ve Şekil Şartı

Türk hukukunda sözleşmeler, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir (TBK m. 12). Kanunda öngörülen şekil ise kural olarak bir geçerlilik şeklidir; bu şekle uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz.

Uygulamada öne çıkan şekil şartlarına bazı örnekler:

• Taşınmaz satışı ve taşınmaz satış vaadi: Resmî şekilde düzenlenmedikçe geçerli olmaz (TBK m. 237).
• Motorlu araç satışları: Karayolları trafik mevzuatında öngörülen şekle tabidir.
• Mal rejimi sözleşmeleri: Türk Medeni Kanunu’nda öngörülen şekle tabidir.

Kanunun şekil öngörmediği sözleşmeler sözlü veya örtülü irade beyanlarıyla da kurulabilir. Bununla birlikte, ticari ilişkilerde ispat kolaylığı açısından yazılı şekil tercih edilmelidir.

Ticari sözleşmeler TBK’nın yanında 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na, idari sözleşmeler ise idare hukukuna tabidir.

Kanunda Özel Olarak Düzenlenen Sözleşmeler

TBK’nın özel hükümler kısmı; satış, kira, ödünç, hizmet, eser, vekâlet ve adi ortaklık gibi sözleşme tiplerini ayrıca düzenler. Acentelik ve sigorta sözleşmeleri ise Türk Ticaret Kanunu’nda yer alır.

Bu özel kurallar genel hükümleri tamamlar veya onlardan ayrılır. Taraflar, emredici nitelikte olmayan kuralları karşılıklı anlaşmayla değiştirebilir ya da uygulama dışı bırakabilir.

Türk Sözleşme Hukukunun Kaynakları

1 Temmuz 2012’de yürürlüğe giren TBK, büyük ölçüde İsviçre Borçlar Kanunu’nu kaynak almıştır. Türk sözleşme hukuku bunun yanında şu kaynaklardan da beslenir:

• uluslararası sözleşmeler (örneğin uluslararası mal satımında CISG),
• AB mevzuatından etkilenen özel kanunlar,
• Yargıtay içtihatları ve doktrin.

Buna rağmen Türk hukukunun kendine özgü kuralları vardır. Türkiye’de sözleşme hazırlarken veya müzakere ederken bunlar ayrıca dikkate alınmalıdır.

Sözleşmenin Kurulması

Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur (TBK m. 1). Bu çerçevede sözleşmenin geçerli biçimde kurulması için şu unsurlar aranır:

• İcap ve kabul: İcap, sözleşmenin esaslı noktalarını içerecek kadar belirli olmalı; kabul ise icaba uygun ve koşulsuz olmalıdır.
• Fiil ehliyeti: Taraflar ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan kişiler olmalıdır. Şirketlerde sözleşmeyi imzalayanın temsil yetkisi ayrıca kontrol edilmelidir.
• Hukuka uygun konu: Sözleşmenin konusu emredici hükümlere, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmamalıdır.

Türk Hukukunda Sözleşmeye Aykırılık

Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür (TBK m. 112). Kanun burada bir kusur karinesi kurar: borçlu kusursuzluğunu ispat etmek zorundadır.

Karşılıklı sözleşmelerde borçlu temerrüde düşer ve verilen süre içinde de ifa etmezse, alacaklı seçimlik haklarından birini kullanabilir (TBK m. 125):

• ifa ile birlikte gecikme tazminatı istemek,
• ifadan vazgeçerek ifa edilmeme nedeniyle uğradığı zararın giderilmesini istemek,
• sözleşmeden dönmek.

Common law sistemlerinden farklı olarak Türk hukukunda aynen ifa talebi istisnai değil, asıl haktır.

Türk hukuku cezalandırıcı tazminatı tanımaz; tazminat gerçek zararla sınırlıdır. Taraflar ise sözleşmeye aykırılık hâli için cezai şart kararlaştırabilir (TBK m. 179). Uygulamada cezai şart, ticari sözleşmelerde en etkili caydırıcı araçlardan biridir.

Ticari İlişkilerde Sözleşme Yönetimi

Türkiye’de ticari sözleşmeler hazırlanırken öne çıkan başlıklar şunlardır:

• şekil şartlarına uyum,
• temsil yetkisinin doğrulanması,
• sorumluluk sınırlamalarının emredici hükümlerle uyumu,
• cezai şartın dengeli kurgulanması,
• uyuşmazlık çözüm yolunun (mahkeme veya tahkim) açıkça belirlenmesi.

Sözleşmenin yaşam döngüsü boyunca mevzuat ve içtihat değişikliklerinin izlenmesi de risk yönetiminin bir parçasıdır.

istlegal Avukatlık Bürosu’nun Yaklaşımı

Bu yazı, Türk sözleşme hukukunun temel çerçevesine ilişkin genel bilgi niteliğindedir ve somut bir sözleşme için hukuki görüş yerine geçmez.

istlegal Avukatlık Bürosu, İstanbul merkezli olarak; tedarik, distribütörlük, teknoloji lisansı ve uluslararası satım sözleşmelerinin hazırlanması, müzakeresi ve uyuşmazlık süreçlerinde şirketlere hukuki danışmanlık sunmaktadır.