İş Kazalarında Ürün Sorumluluğu ve İşveren Sorumluluğu

Bir iş kazası çoğu zaman yalnızca işçi ile işveren arasındaki bir tazminat uyuşmazlığı olarak ele alınır. Oysa kazanın arkasında kusurlu bir pres, korumasız bir kesim makinesi, hatalı bir kaldırma ekipmanı veya yetersiz bir koruyucu donanım varsa, uyuşmazlık üretici, ithalatçı, satıcı, bakım firması ve işveren arasında çok taraflı bir sorumluluk zincirine dönüşür. Bu yazı, kurumsal tarafın (işveren, üretici, tedarikçi, sigortacı) bakış açısıyla iki sorumluluk rejiminin nasıl birlikte işlediğini özetler.

1. İki rejim, tek olay

İş kazasında üç ayrı talep hattı aynı anda açılabilir:

• İşçi veya hak sahipleri → işveren: İşverenin işçiyi koruma ve gözetme borcuna aykırılık (sözleşmesel sorumluluk) ve haksız fiil temelli tazminat.
• Sosyal Güvenlik Kurumu → sorumlu taraflar: Kurumun işçiye yaptığı ödemeler nedeniyle sorumlu kişilere rücu hakkı (5510 sayılı Kanun).
• İşveren (ve sigortacısı) → üretici / tedarikçi / bakım firması: Zararın kaynağı kusurlu ürün veya hizmet ise iç ilişkide rücu ve ayıp talepleri.

Bu nedenle işverene yönelik bir iş kazası davası, aynı zamanda üretici ve tedarikçilere yönelik bir ürün sorumluluğu stratejisinin başlangıcıdır.

2. İşverenin sorumluluğu

İşverenin sorumluluğunun temelinde, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun işçinin korunmasına ilişkin hükmü (m. 417) ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’ndaki genel yükümlülük yer alır. İşveren; risk değerlendirmesi yapmak, uygun ekipman sağlamak, eğitim vermek ve gözetimi sürdürmekle yükümlüdür.

Tazminat kalemleri uygulamada şu başlıklarda toplanır:

• Bedensel zarar halinde tedavi giderleri, geçici ve sürekli iş göremezlik nedeniyle kazanç kaybı ve manevi tazminat,
• Ölüm halinde cenaze giderleri, destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat.

Mahkeme, kusur ve zarar hesabını bilirkişi raporlarına dayandırır. SGK tarafından karşılanan kısımlar, işçinin işverenden isteyebileceği tazminattan mahsup edilir; bu nedenle SGK’nın rücu talebi ile işçinin tazminat talebi birlikte düşünülmelidir.

3. Üreticinin sorumluluğu: kusurlu makine ve ekipman

Kazaya bir ürün kusuru karışmışsa üretici tarafının sorumluluğu üç ana başlıkta incelenir:

1. Tasarım hatası: Makinenin tasarımında öngörülebilir kullanım hatalarına karşı koruma (emniyet kilidi, koruyucu siper, acil durdurma) bulunmaması.
2. İmalat hatası: Tasarıma uygun olmayan parça veya montaj; seri hatası.
3. Talimat ve uyarı hatası: Eksik, anlaşılmaz veya Türkçe olmayan kullanım kılavuzu ve uyarı etiketleri.

Makinelerin piyasaya arzında Makine Emniyeti Yönetmeliği ve CE uygunluk süreci ile 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu çerçevesindeki yükümlülükler belirleyicidir. CE işaretinin ve uygunluk beyanının bulunması üreticiyi otomatik olarak sorumluluktan kurtarmaz; ancak uygunluk dosyası, savunmanın temel delillerinden biridir.

İşçinin üreticiye karşı hangi hukuki dayanakla talepte bulunabileceği somut olaya göre değişir. Ticari veya mesleki amaçla kullanılan ekipman bakımından tüketici mevzuatının uygulanabilirliği tartışmalı olabileceğinden, uygulamada genel haksız fiil hükümleri (TBK m. 49 vd.) ve sözleşmesel ayıp hükümleri birlikte değerlendirilir.

4. Kusur dağılımı ve işçinin dikkatsizliği

İş kazalarında zararın paylaştırılması kusur oranlarına göre yapılır. Temelde üç tablo ortaya çıkar:

• İşveren (veya üretici) tamamen kusurlu, işçi kusursuz: Sorumluluk tamamen kusurlu taraflara aittir.
• Kusur paylaşımı: İşçinin dikkatsizliği ile işverenin yetersiz önlemi veya ürün kusuru birleşmişse her taraf kusuru oranında sorumlu olur; işçinin kusuru tazminattan indirim sebebi olabilir (TBK m. 52).
• İşçi tamamen kusurlu: Kusursuz sorumluluk hâlleri saklı kalmak üzere, kusura dayalı sorumlulukta işveren sorumlu tutulmaz.

Pratikte işçinin “dikkatsizliği” iddiası, emniyet donanımı bulunmayan veya devre dışı bırakılabilen bir makinede tek başına yeterli bir savunma değildir; çünkü öngörülebilir insan hatasına karşı koruma tasarımın parçasıdır. Bilirkişi incelemesinde makinenin teknik durumu bu yüzden kritik hâle gelir.

5. Birden fazla sorumlu: müteselsil sorumluluk ve rücu

Zarardan birden fazla kişi sorumluysa Türk Borçlar Kanunu’nun birden çok sorumluya ilişkin hükümleri (m. 61-62) devreye girer: işçiye karşı sorumlular kural olarak birlikte sorumlu olabilir; kendi aralarındaki paylaşım ise iç ilişkide rücu ile çözülür. İşveren, ödediği tazminatı üretici, ithalatçı, satıcı veya bakım firmasından geri talep etmeyi planlıyorsa:

• Satış ve bakım sözleşmelerindeki garanti, tazmin (indemnity) ve sorumluluk sınırlama maddelerini,
• Zamanaşımı ve ihbar sürelerini,
• Davanın üçüncü kişilere ihbarı seçeneğini

baştan değerlendirmelidir.

6. Delil güvenliği: ilk 72 saatte yapılması gerekenler

• Kazaya karışan makine ve parçaları değiştirilmeden muhafaza edilmeli; gerekirse delil tespiti talep edilmelidir.
• Kullanım kılavuzu, CE uygunluk belgesi, bakım ve arıza kayıtları, risk değerlendirmesi ve eğitim kayıtları derlenmelidir.
• İş kazası, kolluğa derhâl, SGK’ya ise kazadan itibaren üç iş günü içinde bildirilmelidir; bildirimin gecikmesi idari yaptırım doğurabilir.
• Üretici, bakım firması ve sigortacıya sözleşmedeki süreler içinde yazılı ihbar yapılmalıdır.

7. Sağlık sektöründe koruyucu ekipman ve enfeksiyon

Sağlık kuruluşlarında kesici-delici alet yaralanmaları, kusurlu koruyucu donanım veya tıbbi cihaz kaynaklı bedensel zararlar da aynı zincire girer. Sağlık çalışanının enfeksiyon kapması durumunda olayın iş kazası mı meslek hastalığı mı sayılacağı ayrıca belirlenir: çalışma ortamında bulaşan enfeksiyonlar genel olarak meslek hastalığı, vücut sıvısı sıçraması gibi anlık maruziyetler iş kazası bildirimi gerektirir. Koruyucu ekipman (maske, tulum, eldiven) veya cihaz kusuru söz konusuysa üreticiye yönelik talepler de gündeme gelir.

8. Şirketler için kontrol listesi

• Makine ve ekipman alımlarında CE uygunluk dosyasını, kılavuzları ve garanti şartlarını arşivleyin.
• Satın alma sözleşmelerinde tazmin ve ihbar mekanizmasını netleştirin.
• Ürün sorumluluğu ve işveren mali sorumluluk sigortalarının kapsam ve bildirim sürelerini kontrol edin.
• Kaza sonrası delil muhafaza prosedürünü önceden yazılı hâle getirin.
• Tedarikçi denetimi ve bakım kayıtlarını düzenli tutun.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınız için hukuki destek alınız.